Rahim Filmi (HSG) ve Tüplerin Önemi

Rahim Filmi (HSG) ve Tüplerin Önemi. Op.Dr.Aziz İhsan Tavuz

Rahim Filmi Nedir?

Halk arasında “rahim filmi” olarak bilinen HSG’nin açılımı histerosalpingografidir. Rahim ve tüplerin röntgenle görüntülenmesi anlamına gelir. Günümüzde rahim içi yapılar (polip, miyom, yapışıklık, şekil bozuklukları) ultrason ve 3D ultrason ile net şekilde görülebildiği için rahim filmi daha çok tüplerin değerlendirilmesi amacıyla yapılır.

Tüplerin Görevi

Kadın üreme sisteminde tüpler çok hassas ve ince yapılardır. Yumurtalıkta atılan yumurtayı yakalar, sperm ile döllenmesini sağlar ve oluşan embriyoyu rahme taşır. Bu süreçte tüplerin iç yüzeyindeki “parmaksı çıkıntılar” süpürme hareketiyle embriyoyu rahim içine iter. Yaklaşık 2–3 gün süren bu yolculuğun ardından embriyo rahme ulaşır ve birkaç gün daha rahim içi sıvısından beslenerek tutunmaya hazırlanır.

HSG ile Ne Değerlendirilir?

Tüplerden geçiş var mı?
Geçiş sırasında tüpler normal genişlikte mi, yoksa haddinden fazla mı genişliyor?
Tüplerin yapısı sağlıklı mı, içinde sıvı birikimi var mı?

Eğer tüplerde ödem, şişme veya sıvı birikimi varsa bu durum rahim içi mikroçevreyi bozabilir. Bu da embriyonun beslenmesini ve rahme tutunmasını olumsuz etkiler.

Tüpler Neden Hasar Görür?

Geçirilmiş enfeksiyonlar
Karın içi yapışıklıklar (ameliyat, enfeksiyon, endometriozis sonrası)
Daha önce yaşanmış dış gebelikler

Tüpler bu durumlara karşı ödemlenerek şişebilir ve içinde sıvı birikebilir. Bu sıvı zamanla iltihabi özellik kazanarak embriyonun rahme tutunmasını engeller.

HSG ve Ağrı Korkusu

Eskiden rahim filmi daha ağrılı yöntemlerle çekiliyordu. Günümüzde ise:

İnce kateterlerle tüp ucuna ulaşılarak minimal sıvı verilir.
Hızlı sıvı verilmez; bu da rahmin kasılmasını ve tüplerin yanlışlıkla kapalı görünmesini engeller.
Deneyimli merkezlerde işlem çoğunlukla ağrısızdır, gerekirse anestezi altında da yapılabilir.

Yanlış Bilinenler

“Rahim filmi ile tüpler açılır” → Yanlış. Kapalı bir tüp sıvı ile açılmaz. Açık tüp zaten açıktır, kapalı olan tüp de sıvıyla açılmaz.
“Rahim filminden sonra gebelik olur” → Doğrudan rahim filmine bağlı değildir. Genellikle eşlik eden diğer iyileştirici faktörler (tiroid tedavisi, sigarayı bırakma, vitaminler) ile birlikte gebelik gerçekleşir.

Tek Tüp Kapalı Olursa

Tek bir tüp kapalı olsa bile diğer tüp her iki yumurtalıktan atılan yumurtayı yakalayabilir. Bu nedenle gebelik şansı devam eder.

Dış Gebelik

Bazen döllenen yumurta rahme ulaşamaz ve tüpün içinde gelişmeye devam eder. Bu duruma dış gebelik denir. Çoğunlukla tüplerde görülür (%95–98).

Erken dönemde (B-hCG < 5000) ilaçla tedavi mümkündür.
Daha ileri dönemde cerrahi gerekir ve çoğunlukla tüp alınır. Çünkü tüpler çok hassas olduğu için onarıcı ameliyatlar kalıcı çözüm sağlamaz.

Tüplerin Bağlanması

Eğer tüplerin alınması gerekirse bu işlem rahmin köşesinden yapılmalıdır. Yanlış teknikle bir miktar tüp dokusu bırakılırsa burada yeniden dış gebelik riski oluşabilir.

Rahim filmi, tüplerin sağlıklı olup olmadığını anlamak için tüp bebek tedavisinde vazgeçilmez bir adımdır. Modern tekniklerle ağrısız yapılabilmekte, doğru bilgi ve tecrübe ile yanlış değerlendirmelerin önüne geçilmektedir.

HSG, Tüpler ve Dış Gebelik: Soru-Cevap

S1. “Hidrosalpinks varsa tüpü bağlamak/çıkarmak fikrini ilk kim akıl etti?”
Bu yaklaşımın mantığı şudur: Tüp içinde biriken iltihabi/sitotoksik sıvı rahim içine akarak embriyo tutunmasını bozabilir. Tüpün rahimle ilişkisini kesmek (bağlamak ya da almak) bu zararlı akışı durdurur ve IVF başarısını korur.

S2. “Bir tarafta dış gebelik oldu, tüp alındı; sonra diğer tarafta da olur mu?”
Evet, önceki dış gebelik en büyük risk faktörüdür. Neden olan yatkınlık devam edebileceği için karşı tarafta da gelişebilir. Ancak sağlam görünen tüpü “önlem” diye durduk yere bağlamak doğru değildir; doğal gebelik şansını gereksiz azaltır.

S3. “HSG ile laparoskopi farkı nedir?”
HSG tüplerin geçirgenliği hakkında şüphe uyandırır (görüntüleme). Laparoskopi ise kesin tanı koyar ve aynı seansta tedavi (ör. tüp bağlama/çıkarma) yapılabilir. HSG normalken rutin laparoskopi genelde gerekmez; klinik şüphe varsa önerilir.

S4. “Laparoskopi yapışıklık yapar mı?”
Tüpleri değerlendirmek/bağlamak için yapılan minimal invaziv laparoskopide yapışıklık gelişimi çok nadirdir. Büyük kesiler ve çoklu dikişler gerektiren ameliyatlarda (miyomektomi, sezaryen, bağırsak ameliyatları) risk daha yüksektir.

S5. “HSG’de rahim içi yapışıklık görülür mü?”
Evet. Kontrast maddeyle dolması beklenen yerde “dolum defekti” denen koyu bant/alanlar izlenir. Polip ve bazı şekil bozuklukları da HSG’de seçilebilir; gerekirse histeroskopi ile teyit/tedavi edilir.

S6. “Kadın doğum hizmetleriniz var mı?”
Evet. Gebe takibi, jinekolojik taramalar (smear, kolposkopi), vajinal kuruluk/tekrarlayan enfeksiyonlar için lazer ve egzozom uygulamaları gibi hizmetler verilmektedir.

S7. “19 haftalık gebeyim; bazen hareket hissetmiyorum. Normal mi?”
18–19. haftalarda hareketler yeni hissedilmeye başlanır; her an hissedilmeyebilir, bu normaldir. Düzenli kontrollerinize devam edin.

S8. “HSG raporumda ‘defekt’ yazıyor. Ne demek?”
Büyük olasılıkla dolum defekti kastediliyor: Rahim içinde kontrastla dolmayan alan (yapışıklık, polip vb.). Görüntülerin uzman tarafından değerlendirilmesi gerekir.

S9. “28 yaşındayım; tüpler açık, AMH 0.429. 9 yıldır gebelik yok.”
Yaş genç olduğundan şans var; ancak hem siz hem eşiniz için tam infertilite araştırması şart. Altta yatan neden saptanıp düzeltilmeden beklemek zaman kaybıdır.

S10. “HSG’de biri sağ, biri sol tüp kapalı dedi. Neden karışıyor?”
Görüntüyü doğru yönde okumamak sık hatadır. Film üzerinde hastanın adı doğru okunuyorsa yön doğrudur; ayrıca köşedeki ‘R’ (Right) işareti sağ tarafı gösterir. Deneyimli merkezde tekrar değerlendirme önerilir.

S11. “HSG sonrası karında şişlik var; antibiyotik verilmedi. Ne yapmalıyım?”
Şişlik olabilir; ancak enfeksiyon riskine karşı birçok merkez HSG sonrası antibiyotik önerir. Kendi hekiminizle aynı gün iletişime geçip uygun tedaviyi başlatın.

S12. “Çikolata kisti vardı, tüpler kapalıydı; laparoskopide açıldı. ‘Mavi sıvıyla tüpleri yakmışlar’ denildi. Bu mümkün mü?”
Hayır. Laparoskopide verilen mavi sıvı (boya) yakıcı değildir; tüplerden geçişi göstermek için kullanılır. “Yakma” ifadesi doğru değil; dosyanız ve raporlarınızla uzman değerlendirmesi yapınız.

S13. “5+4’te kalp atışı duyulmadı; ümitsiz misiniz?”
5+4 haftada hedef gebelik kesesi + yolk kesesi görmektir; kalp atışı genelde 7. haftada izlenir. Bu nedenle 7. haftaya kontrol randevusu planlanır; erken dönemde ümitsizliğe gerek yoktur.

S14.Soru: Yaşım 44, histeroskopi oldum. Rahime çizik atıldı. Gelecek ay transfer. 3. gün embriyolarına genetik test yapılmalı mı?
Cevap: 3. gün embriyolarına genetik test yapılmıyor. Bu embriyoları 5. güne kadar takip etmek gerekiyor. Yaş 44, çok fazla seçeneğimiz yok muhtemelen. Eğer çok embriyo varsa genetik test önerilir. Ama zorla 2 embriyo elde edildiyse, o durumda transfer etmek gerekir. Histeroskopi ve rahime çizik şart şeyler değildir. Ciddi bir patoloji yoksa, sırf “bir çizik atalım” diye yapılmasını önermiyoruz. Başarıya ciddi katkısı olmaz.

S15.Soru: Merhaba hocam, 31 yaşındayım. AMH 0.04 çıktı. FSH değişken, 5 ile 18 arası değerler oluyor. Tüp bebek şansı düşük müdür? FSH bu kadar değişir mi?
Cevap: Evet, FSH zaman içinde değişir. Adet döngüsü boyunca, hatta gün içinde bile değişebilir. AMH da, FSH da değişken olabilir. Bunlar tek başına karar verdirici parametreler değildir. Her ay düzenli birkaç yumurtası büyüyorsa burada şans vardır. Doğal yolla olmuyorsa tüp bebeğe gelinir. 2–3 yumurta bile bizim için değerlidir. Biz onları laboratuvarda dölleyip büyütüp transfer edebiliriz. Yani karalar bağlamaya gerek yok. Yaş gençse, az yumurta olsa da şans yüksektir.

S16.Soru: Rahim filmi çektirmeden tüp bebeğe başlamak doğru mu?
Cevap: Tüp bebek tedavisi zahmetli, masraflı bir süreçtir. Bu yüzden tüm olumsuzlukları baştan taramak gerekir. Rahim filmi basit bir işlemdir, ciddi ağrı vermez, maliyeti düşüktür ama bize çok önemli bilgi verir. Tüplerde bir sorun varsa, tüp bebek başarısını ciddi azaltır. Eğer rahim filmi çekilmeden bu işe başlanırsa, transferler üst üste başarısız olabilir. Bu yüzden tüpleri görmeden yola çıkmak mantıklı değildir.

S17.Soru: 6AA embriyo kalitesi nasıldır? Yaş 33, 5. gün embriyosu. Başarı oranı nedir?
Cevap: Yaş 33 iyi, embriyo 5. gün ve 6AA kalitesi de gayet güzel. Ama yine de transfer öncesinde başarıyı etkileyebilecek başka bir faktör kalmadığından emin olmak gerekir. Biz çoğu kez “her şeye bakıldı” denilen hastalarda atlanmış detaylar bulabiliyoruz. Transfer öncesi son bir kontrol öneririm.

S18.Soru: Ovulasyonda neden Douglas boşluğunda sıvı olur?
Cevap: Douglas boşluğunda sıvı birçok nedenle olabilir. Ovulasyon sonrası yumurtanın çatlamasıyla sıvı olur. Adet döneminde olabilir. İlişki sonrası sperm sıvısı nedeniyle olabilir. Bazen bağırsak enfeksiyonları gibi masum nedenlerle olur. Daha nadiren kötü huylu sebepler olabilir ama onlar çok sık değildir. Çoğunlukla normal fizyolojik bir bulgudur.

S19.Soru: İki defa rahim filmi çektirdim. İlkinde sağ tüp kapalı dediler, açıldı. Histeroskopi oldum. Bir yıl sonra tekrar film çektim ama çok acı çektim.
Cevap: Daha acısız çeken merkezler var, orada tekrar çektirebilirsiniz. Doğru teknikle ağrısız yapılabilir. Ayrıca tüplerin “kapalıydı açıldı” denmesi çoğu kez hızlı kontrast verilmesine bağlı spazm yüzünden olabilir. O yüzden yanlış değerlendirmeler olabilir. Rahim içindeki yapışıklıklara “sineşi” denir.

S20.Soru: Rahim kalınlaşmasında östrojen yetersizse başka ne yapılabilir?
Cevap: Farklı hazırlık protokolleri uygulanabilir. Mesela östrojen hapları yerine vajinal östrojen kullanılabilir. Ya da kendi yumurtanızı büyütüp çatlatma yöntemiyle hazırlık yapılabilir. Çalışmalarda bu şekilde elde edilen gebeliklerin daha sağlıklı seyrettiği gösterilmiştir. Tansiyon problemleri daha az görülmüş. Dolayısıyla haplarla yeterli kalınlaşma olmuyorsa farklı taktiklere geçilebilir.

S21.Soru: HSG tekrar çekilmeli mi? 2 yıl önce çekildi, sorun yoktu.
Cevap: Eğer son filmden sonra kürtaj, düşük, dış gebelik, enfeksiyon veya rahim içi işlem olduysa yeniden çekmek gerekir. Hiçbir şey olmadıysa da, 2 yıl geçtiyse transfer öncesi tekrarlamak isteriz. Ama çoğu zaman önce embriyoyu elde ederiz, sonra transfer öncesi filmi yenileriz.

S22.Soru: Tüplerin yapısal olarak geniş olması doğal gebelikte sorun çıkarır mı?
Cevap: Evet, çıkarır. Çünkü tüpler doğal olarak genişlemez; bu patolojik bir durumdur. Hidrosalpinks gibi sıvı birikimi varsa bu embriyo tutunmasını engeller. IVF öncesinde mutlaka tedavi edilmesi gerekir.

S23.Soru: HSG’de tüpler “spastik” denmiş. Ne demek?
Cevap:Bu, rahim kasının kontrasta hızlı tepki vermesiyle oluşan spazmdır. Kasılmaya bağlı tüp ağzı kapanır ve sıvı geçmez, tüp kapalı zannedilir. Çekim tekniğine bağlı bir hatadır. Doğru çekimde tüpler açık görünebilir.

S24.Soru: 37 yaşındayım, AMH 0.43. Kendiliğinden hamile kalabilir miyim?
Cevap: Evet kalabilirsiniz. Ancak aynı yaş grubunda daha yüksek rezervi olanlara göre şansınız biraz düşüktür. Birkaç ay denemeye rağmen gebelik olmuyorsa biz devreye gireriz. Önce neden olmadığını araştırırız, çözeriz, sonra doğal ya da tüp bebekle gebelik elde etmeye çalışırız.

Vermiş olduğu değerli bilgiler için OP.Dr.Aziz ihsan Tavuz a teşekkür ederiz.

****