Sperm Morfolojisi Sıfır Olduğunda Gebelik Mümkün mü?

Sperm Morfolojisi Sıfır Olduğunda Gebelik Mümkün mü? Op.Dr.Tansel Kaplancan

1. Bölüm

Soru: Eşimin sperm morfolojisi sıfır olmasına rağmen doğal yolla gebelik oluşuyor; ancak gebelik ilerlemiyor. Morfoloji düşüklüğü bunun nedeni olabilir mi?

Cevap:

Öncelikle “morfoloji sıfır” sonucunun hangi laboratuvarda ve hangi değerlendirme ölçütlerine göre verildiği araştırılmalıdır. Sperm morfolojisi değerlendirmeleri laboratuvarlar arasında farklılık gösterebilir. Bir laboratuvarda morfoloji yüzde 4 olarak değerlendirilirken başka bir laboratuvarda yüzde 1 veya sıfır sonucu verilebilir.

Bu nedenle morfolojinin gerçekten sıfır olduğunun söylenebilmesi için sperm analizinin farklı zamanlarda ve en az iki farklı laboratuvarda, Kruger kriterlerine göre değerlendirilmesi gerekir. Testlerden birinde morfoloji yüzde 1 olarak bulunmuşsa morfolojinin tamamen sıfır olmadığı anlaşılır. Ancak farklı laboratuvarlarda ve farklı zamanlarda yapılan değerlendirmelerin tamamında sıfır sonucu alınması önemli bir bulgudur.

Morfoloji gerçekten sıfırsa doğal yolla sağlıklı ve ilerleyen bir gebelik elde etme olasılığı oldukça düşüktür. Şekil bozukluğu bulunan bir spermle döllenme gerçekleştiğinde biyokimyasal gebelik oluşabilir. Kan değerleri önce yükselip daha sonra düşebilir, gebelik kesesi görülemeyebilir veya kese görülmesine rağmen kalp atımı izlenemeyebilir.

Aynı hastanede 15 gün arayla yapılan iki testin sıfır çıkması tek başına yeterli değildir. Testlerin farklı laboratuvarlarda ve farklı zamanlarda tekrarlanması gerekir.

Soru: Sürekli düşük yaşadığımız için tüp bebek tedavisi önerildi. Tüp bebek tedavisinde üçüncü güne ulaşan embriyolar beşinci güne ilerlemedi. Bunun nedeni sperm olabilir mi?

Cevap:

Embriyonun üçüncü güne ulaşmasına rağmen beşinci güne ilerleyememesi sperm kaynaklı bir sorunla ilişkili olabilir. Böyle bir durumda sperm DNA hasarı ve sperm FISH testi değerlendirilmelidir. Elde edilen sonuçlara göre kişiye özel bir tedavi planı oluşturulmalıdır.

Öncelikle sperm morfolojisinin neden sıfır olduğu araştırılmalıdır. Varikosel, DNA hasarı veya başka bir sorun saptanabilir. Varikosel ve DNA hasarı birlikte bulunuyorsa önce varikosel ameliyatı planlanabilir, ardından DNA hasarına yönelik tedavi uygulanabilir. Beslenme düzenlenmeli, egzersiz yapılmalı, sigara ve alkol bırakılmalı ve gerekli görülürse antioksidan tedaviler başlanmalıdır. Bu süreç zaman alabilir.

Morfoloji sıfır olduğu hâlde neden araştırılmadan doğrudan tüp bebek tedavisine başlanması; para, zaman, moral, psikolojik dayanıklılık ve yumurta kaybına neden olabilir. Bu nedenle öncelikle morfoloji bozukluğunun nedeni belirlenmeli, gerekli tedaviler uygulanmalı ve daha sonra tüp bebek seçeneği değerlendirilmelidir.

Laboratuvar incelemesinde yer yer normal morfolojiye sahip spermler görülmesi durumunda tüp bebek tedavisine geçilebilir. Ancak morfoloji gerçekten sıfırsa gerekli araştırmalar ve tedaviler tamamlanmadan tüp bebek tedavisine başlanmamalıdır.

Soru: Eşim azospermi hastası ve iki kez mikro-TESE ameliyatı geçirdi. Morfolojinin sıfır olduğu söylendi. Bir merkez havuz yöntemi önerdi. Üçüncü kez ameliyat olması riskli midir?

Cevap:

Azospermi, ejakülatta sperm bulunmaması anlamına gelir. Dışarıya atılan menide sperm bulunmadığı için standart sperm örneğinde morfoloji değerlendirmesi yapılamaz. Bu nedenle “azospermi ve morfoloji sıfır” ifadeleri birbiriyle bağdaşmamaktadır. Burada bir laboratuvar hatası, bilgilendirme eksikliği veya yanlış anlaşılma söz konusu olabilir.

Mikro-TESE ameliyatında bulunan spermlerin özellikleri önemlidir. Spermlerin hareketli veya hareketsiz olması; normal şekilli, amorf, küçük başlı ya da iğne başlı olup olmadığı ameliyat raporunda belirtilmelidir. Bu nedenle mikro-TESE ameliyat raporlarının mutlaka incelenmesi gerekir.

İki mikro-TESE ameliyatında sperm bulunduysa elde edilen spermlerin kullanılması ve uygun koşullarda dondurularak saklanması beklenir. Spermler dondurulmadıysa her tedavi için yeniden ameliyat yapılması gerekmiş olabilir.

Havuzlama yöntemi genellikle yumurta sayısı az olan kadınlarda uygulanır. Bir tedavi döngüsünde az sayıda yumurta elde edildiğinde yumurtalar dondurulur; daha sonraki döngülerde elde edilen yumurtalarla bir araya getirilerek toplam yumurta sayısı artırılır. Erkeklerde ise ejakülatta üç, beş, yedi veya on gibi çok az sayıda sperm bulunması durumunda bu spermler farklı zamanlarda dondurularak biriktirilebilir. Ancak bu yaklaşım mikro-TESE uygulamasıyla aynı değildir.

Üçüncü mikro-TESE ameliyatının riskli olup olmadığı yalnızca hasta özelinde değerlendirilebilir. Bunun için önceki ameliyat raporları, testosteron düzeyi, testislerin büyüklüğü, ameliyatın hangi koşullarda yapıldığı, tek taraflı mı yoksa iki taraflı mı uygulandığı ve her iki testisin değerlendirilip değerlendirilmediği incelenmelidir.

Bazı hastalarda ikinci ameliyat uygun olmayabilirken bazı hastalarda daha fazla sayıda ameliyat gerçekleştirilebilir. Bu nedenle yalnızca “üçüncü ameliyat” ifadesine dayanarak risk değerlendirmesi yapılamaz. Kesin bir görüş bildirilebilmesi için bütün tetkiklerin ve ameliyat raporlarının görülmesi gerekir.

Hastalar geçirdikleri ameliyatlara ait raporları mutlaka istemeli ve saklamalıdır. Ameliyat raporu, sonraki tedavi kararlarının verilmesinde en önemli belgelerden biridir.

Soru: Daha önce 3AB kalitesindeki embriyonun transferi başarısız oldu. İki adet 2AB embriyom bulunuyor. Yaşım 42 ve iki miyom ameliyatına rağmen yoğun kanamalarım devam ediyor. Eşimin sperm sayısı iyi ancak hareketliliği düşük. Nasıl bir yol izlenmelidir?

Cevap:

Embriyo derecesine bakılarak bir embriyonun kesinlikle tutacağı veya tutmayacağı söylenemez. BC kalitesindeki embriyolarla gebelik elde edilebildiği gibi 4AA veya 5AA kalitesindeki embriyolarla gebelik oluşmayabilir. İki AB kötü bir embriyo değildir; ancak 42 yaş, gebelik başarısı açısından bir risk faktörüdür.

Yoğun kanamaların devam etmesi ve daha önce iki kez miyom ameliyatı geçirilmiş olması ayrıca değerlendirilmelidir. Rahim filmi, transfer süreci ve embriyonun genetik yapısının incelenmesine gerek olup olmadığı kadın hastalıkları ve tüp bebek uzmanları tarafından belirlenmelidir. Beşinci gün embriyolarında NGS veya PGD incelemesine ihtiyaç duyulup duyulmadığı da hasta özelinde değerlendirilmelidir.

Embriyoların beşinci güne ulaşmış olması sperm açısından kısmen olumlu bir bulgu olarak değerlendirilebilir. Bu durum spermin tamamen olumsuz olmadığını gösterir. Ancak kadın yaşı, rahimle ilgili sorunlar, devam eden kanamalar ve embriyonun özellikleri birlikte incelenmelidir.

Soru: Sperm hareketliliği düşük olsa bile 5AA veya 5AB kalitesinde embriyo oluşturulabilir mi?

Cevap:

Sperm tamamen hareketsiz olsa bile embriyo gelişiminin ve gebeliğin gerçekleştiği vakalar bulunmaktadır. Benzer şekilde, morfolojisi bozuk spermlerle de gebelik ve doğum elde edilebilir. Sonuç, laboratuvarda oluşturulan embriyonun gelişim kapasitesiyle yakından ilişkilidir.

“Sperm hareketsizse çocuk olmaz” veya “spermin şekli bozuksa gebelik oluşmaz” şeklinde kesin bir yargıda bulunulamaz. Başarı olasılığı azalabilir; ancak laboratuvar koşullarında hareketsiz spermler arasından uygun hücreler belirlenebilir ve şekil bozukluğu bulunan spermler içinden en iyi morfolojiye sahip olanlar seçilebilir.

Bu nedenle “morfoloji sıfır” sonucunda değerlendirmenin kimin tarafından, hangi yöntemle ve hangi laboratuvarda yapıldığı mutlaka sorgulanmalıdır.

Soru: Spermin başında, boynunda veya kuyruğunda bulunan şekil bozuklukları embriyo oluşumunu etkiler mi?

Cevap:

Spermin baş, boyun ve kuyruk yapısındaki bozukluklar embriyo oluşumunu etkileyebilir. Normal bir değerlendirmede spermin baş, boyun ve kuyruk yapılarının yanı sıra başın arkasında bulunan akrozom bölgesinin de uygun olması gerekir.

Bu yapılardaki bozukluklar döllenme sorunlarına yol açabilir. Yumurta hiç döllenmeyebilir, embriyo üçüncü güne ulaşmasına rağmen beşinci güne ilerleyemeyebilir veya gebelik oluştuktan sonra düşük meydana gelebilir. Nedeni açıklanamayan düşüklerde sperm DNA hasarı veya FISH testiyle saptanabilecek anöploidi gibi sorunlar bulunabilir.

Bu nedenle yalnızca sperm sayısına, hareketliliğine veya şekline bakılarak kesin bir başarı değerlendirmesi yapılması doğru değildir. Sperm sayısı ve hareketliliği iyi, morfolojisi yüzde 3–4 olan kişilerde de gebelik elde edilemeyebilir. Sorunun nedeni araştırılmalı ve tedavi bu nedene göre planlanmalıdır.

Laboratuvarın yalnızca “hareketli sperm bulundu” demesi yeterli değildir. Bulunan spermlerin morfolojik özelliklerinin de değerlendirilmesi gerekir. Laboratuvar tarafından normal morfolojiye sahip spermlerin görüldüğü belirtilirse tüp bebek tedavisine daha güvenli şekilde geçilebilir.

Soru: Sperm morfolojisi yüzde 1, varikosel çapı ise 3 milimetre olarak ölçüldü. Ameliyata gerek olmadığı söylendi. Nasıl karar verilmelidir?

Cevap:

Yalnızca morfoloji sonucuna veya ultrason ölçümüne bakılarak ameliyat kararı verilemez. Sperm sayısı, hareketliliği, ultrason raporu ve hormon testleri birlikte değerlendirilmelidir.

Hormon testlerinin yapılmaması önemli bir eksikliktir. Prolaktin yüksekliği, testosteron düşüklüğü veya başka bir hormonal sorun sperm yapısını etkileyebilir. Genetik bir translokasyonun bulunup bulunmadığı da gerekirse araştırılmalıdır. Yalnızca bir sperm testi ve ultrason sonucuyla ameliyat kararı verilmemelidir.

Her varikosel ameliyat gerektirmez. Ancak “varikosele hiçbir zaman ameliyat gerekmez” yaklaşımı da doğru değildir. Birkaç başarısız tüp bebek denemesi bulunan, embriyoları beşinci güne ulaşamayan veya sperm DNA hasarı yüksek çıkan hastalarda varikosel ameliyatı ve gerekli tedaviler değerlendirilebilir.

Soru: Spermin ense veya kuyruk sapı bölgesinde hücre bulunduğu söylendi. Böyle bir durum var mıdır?

Cevap:

Spermin baş, boyun ve kuyruk bölgelerinde yapısal sorunlar bulunabilir. “Ense bölgesindeki sorun” ifadesiyle akrozomun bulunmaması veya yapısının uygun olmaması anlatılıyor olabilir. Kuyruk bölgesinde ise spermin kamçı benzeri hareketini sağlayan yapıyla ilgili bir bozukluk bulunabilir. Bu durumlar morfolojik bir sorun oluşturabilir.

Laboratuvarın spermi bütün yapılarıyla değerlendirmesi ve hastaya morfolojinin normal olup olmadığını açıklaması gerekir. Morfoloji sıfır sonucu alındığında bunun farklı zamanlarda, en az iki ve gerektiğinde üç farklı laboratuvarda doğrulanması önemlidir. Tedavi planı, morfolojinin gerçekten sıfır olduğu kesinleştirildikten sonra oluşturulmalıdır.