Embriyoda Hücre Sayısı ve Bölünme Ne Anlama Geliyor? Emb.Turan Aksoy

EMBRİYO GELİŞİMİ, DÖLLENME VE LABORATUVAR SÜREÇLERİ

Soru: Embriyoların gelişimi laboratuvarda nasıl değerlendirilir? Embriyoların yavaş veya hızlı gelişmesinin nedenleri anlaşılabilir mi?

Cevap: Embriyoların gelişimi, laboratuvar koşullarının stabil olduğu kabul edilerek değerlendirilir. Ancak bütün laboratuvar şartları uygun biçimde sağlansa bile embriyolar her zaman istenilen şekilde gelişmeyebilir.

Embriyonun bölünme zamanları takip edilerek gelişimdeki sorunun yumurta, sperm veya bölünme süreciyle ilişkili olup olmadığı konusunda değerlendirme yapılabilir. Elde edilen bulgular doğrultusunda hekimler bilgilendirilebilir.

Soru: Yumurta toplama işleminden sonra laboratuvarda hangi aşamalar uygulanır?

Cevap: Yumurta toplama işleminden sonra elde edilen yumurtalar birkaç saat dinlenmeye bırakılır. Bu sırada sperm örneği alınır ve gerekli hazırlık işlemleri gerçekleştirilir.

Dinlenme süresinin ardından yumurtaların çevresindeki kümülüs hücreleri özel bir enzim kullanılarak temizlenir. Bu işlem sayesinde toplanan yumurtaların kaçının olgun olduğu belirlenir.

Olgun yumurtaların tespit edilmesi önemlidir. Çünkü spermle birleştirilecek yumurtanın genetik olgunluğunu tamamlamış olması gerekir. Yeterli olgunluğa ulaşmamış yumurtalara işlem uygulanmasının bir anlamı yoktur.

Mikroenjeksiyon işleminin gerçekleştirildiği saat kayıt altına alınır. İşlemden yaklaşık 16–18 saat sonra yumurtanın döllenmiş olması beklenir.

Soru: Hekim yumurta toplama işlemi sırasında yumurtanın olgun olup olmadığını görebilir mi?

Cevap: Hekimler, foliküller belirli bir büyüklüğe ulaştığında yumurta toplama işlemini gerçekleştirir. Folikülün içindeki sıvı, iğne ve aspirasyon cihazı yardımıyla çekilerek laboratuvara gönderilir.

Folikül sıvısının içinde yumurta bulunup bulunmadığı mikroskop altında incelenir. Bazen folikül ve folikül sıvısı bulunmasına rağmen içinde yumurta olmayabilir. Böyle durumlarda yumurtayı bulabilmek amacıyla sıvı birkaç kez kontrol edilebilir.

Laboratuvarda elde edilen materyal birden fazla embriyolog tarafından incelenir. İlk incelemede yumurta görülmezse başka bir embriyolog da aynı sıvıyı kontrol eder.

Soru: Yumurtalar laboratuvarda özel bir sıvıyla mı yıkanır?

Cevap: Yumurtalar özel solüsyonların içinde toplanır. Bekleme ve dinlenme süreçleri de bu solüsyonların içerisinde gerçekleştirilir.

Yumurtaların dış ortamda bulunduğu sırada kullanılan solüsyonlarla inkübatör içerisinde kullanılan kültür sıvıları birbirinden farklıdır. Her solüsyonun kendine özgü bir kullanım alanı bulunmaktadır. Hangi aşamada hangi solüsyonun kullanılacağı laboratuvar tarafından belirlenir.

Yumurtaların çevresindeki kümülüs hücreleri, özel bir enzim ve mekanik yöntemler kullanılarak temizlenir. Bu işlem sonucunda yumurtanın olgunluğu değerlendirilebilir.

Soru: Sperm örneği laboratuvarda nasıl hazırlanır?

Cevap: Sperm hazırlığında uygulanabilecek birkaç farklı yöntem bulunmaktadır. Hareketli sperm sayısının yeterli olduğu durumlarda sperm örneği özel bir solüsyonun içerisine belirli bir açıyla bırakılır. Yukarı doğru hareket eden spermler alınarak işlemde kullanılabilir.

Sperm sayısının veya hareketliliğinin düşük olduğu durumlarda santrifüj işlemi uygulanabilir. Belirli devirlerde gerçekleştirilen bu işlem sonucunda dipte toplanan spermler alınır ve yıkama işlemi yapılır. Gerekli durumlarda yıkama işlemi tekrarlanarak daha temiz ve hareketli spermler elde edilmeye çalışılır.

Hareketsiz spermler işlem açısından uygun değildir. Morfolojik olarak belirgin bozukluk gösteren spermlerin ayrıştırılması da hazırlık sürecinin bir parçasıdır.

Soru: Yumurtaların çevresindeki hücreler nasıl temizlenir?

Cevap: Yumurtalar mikroskop altında hem enzimatik hem de mekanik yöntemler kullanılarak temizlenir. Bu işlem sırasında yumurtanın çevresindeki kümülüs hücreleri ayrılır.

Temizleme işlemi için farklı kalınlıklarda özel pipetler kullanılır. Yumurtanın boyutuna ve işlemin aşamasına uygun pipet seçilerek çevresindeki hücreler dikkatli biçimde uzaklaştırılır. Bu işleme denüdasyon adı verilir.

Soru: Yumurtalar toplandıktan sonra ne kadar dinlendirilir ve döllenme ne zaman kontrol edilir?

Cevap: Yumurtalar toplandıktan sonra öncelikle birkaç saat dinlendirilir. Daha sonra çevrelerindeki hücreler temizlenerek olgunlukları değerlendirilir.

Aynı sırada sperm örneği androloji laboratuvarında hazırlanır. Yumurta ve sperm hazırlıkları tamamlandıktan sonra mikroenjeksiyon işlemi gerçekleştirilir. İşlemden yaklaşık 16–18 saat sonra döllenme kontrolü yapılır.

Soru: Laboratuvarda yumurta ve sperm örneklerinin karışmasını önlemek için hangi önlemler alınır?

Cevap: Her hastaya ait özel bir kimliklendirme sistemi bulunmaktadır. İşlemler sırasında yumurta ve sperm örnekleri hastaya özel kimlik bilgileriyle eşleştirilir.

İşlemi gerçekleştiren embriyoloğun yanı sıra ikinci bir embriyolog da kontrol yapar. Ayrıca elektronik tanımlama ve takip sistemleri kullanılır. Bir hastaya ait işlem tamamlanmadan başka bir hastanın materyaliyle yeni bir işleme başlanmasını engelleyen sistemler bulunmaktadır.

Bu kontroller, laboratuvarda örneklerin doğru biçimde tanımlanması ve herhangi bir karışıklık yaşanmaması amacıyla uygulanır.

Soru: Bir hastanın laboratuvar işlemi ne kadar sürer?

Cevap: Bir hastaya ayrılan süre; yumurta sayısına, spermin durumuna ve işlemin zorluk derecesine göre değişir.

Testisten sperm elde edilen ve çok az sayıda spermi bulunan hastalarda işlem birkaç saat sürebilir. Bir embriyolog yalnızca bu hastanın işlemiyle iki, üç veya dört saat ilgilenebilir.

Yumurta sayısının az, sperm özelliklerinin ise uygun olduğu hastalarda işlem 10–15 dakika içinde tamamlanabilir. Bu nedenle her hastanın laboratuvar süresi birbirinden farklıdır.

Soru: Çok sayıda yumurta toplandığında temizleme işlemi nasıl yapılır?

Cevap: Yumurtaların enzimle temizlenmesi belirli bir süre içerisinde tamamlanmalıdır. Enzim içinde kalma süresinin gereğinden fazla uzatılmaması gerekir.

Çok sayıda yumurta bulunduğunda yumurtaların tamamına aynı anda mikroenjeksiyon uygulanmaz. Yumurtalar belirli gruplara ayrılarak işlem aşamalı biçimde gerçekleştirilir.

Bunun nedeni, yumurtaların laboratuvarın dış ortamında gereğinden uzun süre kalmasını önlemektir. Yumurtaların dış ortamda uzun süre beklemesi, embriyo gelişimini olumsuz etkileyebilir.

Soru: Sperm özellikleri işlemin süresini etkiler mi?

Cevap: Sperm özellikleri laboratuvar işleminin süresini doğrudan etkileyebilir. Sperm sayısı, hareketliliği ve morfolojisi uygunsa seçim işlemi daha kolay ve kısa sürede tamamlanır.

Sperm sayısının çok az, hareketliliğin düşük veya morfolojik bozuklukların fazla olduğu durumlarda sperm seçimi daha uzun sürer. Uygun spermin bulunabilmesi için daha dikkatli ve titiz bir çalışma gerekir.

Soru: Aynı gün çok sayıda yumurta toplama işlemi olduğunda laboratuvar süreci nasıl planlanır?

Cevap: Laboratuvarda birden fazla mikroskop ve işlemleri gerçekleştiren deneyimli embriyologlar bulunmaktadır. Bir embriyolog belirli bir işlemi sürdürürken diğer embriyologlar farklı aşamaları gerçekleştirebilir.

Bir taraftan yumurtalar toplanırken diğer taraftan yumurtaların temizlenmesi, sperm hazırlanması veya mikroenjeksiyon işlemleri yapılabilir. Bütün işlemler belirlenen zaman aralıklarına göre bir döngü içerisinde yürütülür.

Hastaların dosyaları bir gün önceden incelenir. Hangi işlemin ne kadar sürebileceği, hangi hastaya ne zaman başlanacağı ve görev dağılımının nasıl yapılacağı önceden planlanır.

Soru: Embriyoskop nedir ve embriyo takibinde nasıl kullanılır?

Cevap: Embriyoskop, embriyoların gelişiminin kesintisiz olarak izlenebilmesini sağlayan bir cihazdır. Embriyolar embriyoskopta takip ediliyorsa gelişimin üçüncü, onuncu veya daha sonraki saatlerindeki görüntüler incelenebilir.

Embriyolar embriyoskopta bulunmuyorsa gelişimlerinin değerlendirilebilmesi için belirli zamanlarda inkübatörden çıkarılarak mikroskop altında incelenmeleri gerekir.

Embriyoskop içerisinde bir hastaya ait 16 embriyoya kadar takip yapılabilir. Embriyolar, hastaya özel kare kod ve barkodlarla tanımlanmış bölümlere yerleştirilir. Cihaz, tanımlanan kodları okuyarak her embriyonun gelişimini kayıt altına alır.

Soru: Yumurtanın döllendiği nasıl anlaşılır?

Cevap: Döllenme başladıktan sonra yumurtanın içerisinde iki pronükleus görülmesi beklenir. Bu yapılardan birinin yumurtadan, diğerinin spermden geldiği kabul edilir. İki pronükleusun görülmesi normal döllenme olarak değerlendirilir.

İkiden fazla pronükleus görülmesi anormal döllenmeyi ve kromozom sayısında fazlalık olabileceğini düşündürür. Yalnızca bir pronükleus görülmesi ise eksik döllenme olarak değerlendirilir.

Hiç pronükleus görülmemesi, döllenmenin gerçekleşmediği anlamına gelebilir. Yumurta ve sperm birleştirilmiş olsa bile sitoplazmik aktivasyon gerçekleşmemiş, sperm açılmamış, DNA’sını bırakmamış veya yumurta aktive olmamış olabilir.

Soru: Döllenmeden sonra embriyonun gelişimi nasıl takip edilir?

Cevap: Normal döllenme görüldükten sonra embriyonun bölünme aşaması takip edilir. Yaklaşık 20–22. saatlerde iki pronükleusun kaybolması ve ardından embriyonun eşit, senkronize biçimde iki hücreye bölünmesi olumlu bir gelişim göstergesi olarak değerlendirilir.

Embriyonun yaklaşık 22–27. saatler arasında iki hücreye bölünmesi durumunda blastokist aşamasına ulaşması beklenebilir. Bu değerlendirme, daha önceki deneyimlere ve embriyo gelişimine ilişkin toplanan verilere dayanmaktadır.

Yapay zekâ destekli sistemler de gelişim verilerini değerlendirerek gözden kaçabilecek durumlarda embriyologları uyarabilir ve embriyonun sonraki gelişimi hakkında öngörü sağlayabilir.

Soru: Embriyonun çevresinde görülen küçük koyu hücreler nelerdir?

Cevap: Embriyonun çevresinde görülen küçük hücreler, yumurtayı çevreleyen kümülüs hücreleridir. Bu hücreler yumurtanın olgunlaşması ve gelişmesi açısından önemlidir. Yumurta ile kümülüs hücreleri arasında karşılıklı bir ilişki bulunmaktadır.

Ancak yumurtanın olgunluğunu değerlendirebilmek ve mikroenjeksiyon işlemini gerçekleştirebilmek için bu hücrelerin temizlenmesi gerekir. Kümülüs hücreleri yumurtanın çevresini yoğun biçimde kapladığında yumurtanın yapısı ve olgunluğu net olarak görülemez.

Mikroenjeksiyon sırasında yumurtanın özel bir tutucu pipetle sabitlenebilmesi için çevresindeki hücrelerin uzaklaştırılmış olması gerekir. Bu nedenle kümülüs hücreleri enzimatik ve mekanik yöntemlerle temizlenir.